کویر دق پترگان

دق پترگان با ۵/۲۱۲ کیلومتر مربع وسعت در طول جغرافیایی ۶۰ درجه و ۳۰ دقیقه الی ۶۰ درجه و ۵۶ دقیقه شرقی و در عرض ۳۳ درجه و ۱۰ دقیقه الی ۳۳ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و در شرق زیرکوه در منطقه مرزی واقع شده و از قاین ۱۳۵ کیلومتری فاصله دارد. ارتفاع این دق ۶۱۰ متر از سطح آبهای آزاد می باشد.

این دق جزو حوضه های داخلی نئوژن بوده و در محدوده آن سنگهای اولترا بازیک دیده می شود. دق پترگان زهکش شبکه های سطحی منطقه بوده و بخش عمده آن در خاک ایران است. پوشش گیاهی آن بصورت پراکنده از نوع تاغ وگز می باشد که در اثر حرکت ماسه های بادی تپه های کوچکی در پای این بوته ازرها تشکیل شده است. بعلت بالا بودن سطح ایستابی آب در این دق، تبخیر آن بسیار زیاد بوده و سطح وسیعی از نمکزار بر روی زمین دیده می شود. چون سطح اب بالا می باشد چاههای دستی در عمق کم به آب رسیده و جهت دامداری مورد استفاده می باشد. لیکن آب آنها شور و نامناسب است. درمواقع بارندگی سطح این دق از گل بسیار چسبناکی پوشیده می شود که تردد در ان عملا غیرممکن می گردد. قسمتهای میانی این دق حالت باتلاقی داشته و سطح آب زیرزمینی در آن به صفر می رسد در برنامه ریزیها واجرای پروژه هاو توسعه دریاچه پترگان باید به بالا آمدن آب در فصول بارندگی توجه داشت که فعلا پاسگاههای پترگان، گردکرق و روستای حاجی آبادحقداد و معصوم اباد و محور ارتباطی یزدان در معرض تهدید آب و رسوب گذاری واقعند و باید تا شعاع ۷کیلومتر از اجرای پروژه خودداری شود.

کویر دق پترگان

این دق از دو قسمت وسیع که در ایرن قرار دارد و ناحیه باریکی در قسمت شمال که در جهت شمال شرقی در افغانستان امتداد می یابد. عرض این دق ۳۰ کیلومتر و طول آن با احتساب قسمت واقع در افغانستان ۵۰ کیلومتر می باشد. عرصه این کویر پوشیده از خاکهای رسی سله بسته است. حوزه خیس تنها در قسمت جنوب غربی آن در نزدیکی چشمه بید مشاهده می شود.

در زیر به رودخانه هایی که به دق پترگان میریزند اشاره می شود :

رودافین در بخش زهان بصورت فصلی جریان داشته ریزابه بمرود بوده و به دق پترگان می رید طولش ۶۰ کیلومتر ارتفاع سرچشمه ۲۱۰۰ متر و ارتفاع ریزشگاه حدود ۱۰۰۰ متر شیب متوسط ۸/۱ درصد مسیر کلی نخست شمالی سپس شال شرقی می باشد. رودخانه افین از ارتفاعات دو گرد و شیرکاب سرچشمه گرفته و رو به شمال از روستاهای شیرگ، سارجین، کلاته مزار، بایمرغ باغستان زهان، زهان، پایهان، و فتح اباد می گذرد و پس از آمیختن با ریزابه بزرگی که از دره شرقی کمرکوه بسوی روستای افین روان می گردد. و پس از مخلوط شدن با رودخانه های علی اباد، مولید و بشیران به درون سدحاجی آباد ریخته و سرریزان بنام رودخانه بمرود بسوی دق پترگان جریان می یابد. رود بشیران در بخش زهان بطور فصلی جریان داشته ریزابه رود افین است که به دق پترگان می ریزد طولش ۳۰ کیلومتر ارتفاع سرچشمه ۱۷۰۰ متر ارتفاع ریزشگاه ۹۵۰ متر و شیب متوسط ۵/۲ درصد مسیر کلی آن شمال شرق بوده و سرچشمه آن دامنه شرقی کوه اردکول است. رود شور زهان در بخش زهان جاری بوده ریزابه رود افین و حوضه آبریز آن دق پترگان است. طولش ۲۰ کیلومتر ارتفاع سرچشمه ۱۹۰۰ متر ارتفاع ریزشگاه ۱۴۰۰ متر و شیب متوسط ۵/۲ درصد است. مسیر کلی شمال شرقی و سرچشمه آن دامنه جنوبی کوه منوری می باشد. رود شوشک در بخش زیرکوه جاری بوده ریزابه رود آهنگران و حوضه آبریز آن دق پترگان با طول ۹ کیلومتر ارتفاع سرچشمه ۱۸۰۰ متر ارافع ریزگشاه ۱۴۸۰ متر و شیب متوسط ۶/۳ درصد است. مسیر کلی آن شمال باختری بوده و سرچشمه آن دامنه کوه آهنگران است. د رطول مسیر از روستای معین اباد عبور می کند. کال بمرود در واقع دنباله رودخانه افین می باشد که باگذشتن از روستای بمرود به این نام مبدل می گردد. این رود در بخش زیرکوه جاری بوده ریزابه کال شاهرخت حوضه آبریزان دق پترگان است. کال شاهرخت دربخش زیرکوه جریان دارد. حوضه آبریزان دق پترگان می باشد. طولش ۵۰ کیلومتر ارتفاع سرچشمه ۸۵۰ متر ارتفاع ریزشگاه حدود۶۴۰ متر شیب متوسط ۴/۰ درصد و مسیر کلی آن جنوب شرقی است کال شاهرخت از تلاقی رودخانه بشیران ورود محمداباد تشکیل شده و پس از آمیختن با کال بمرود از روستای پرویز آباد عبور نموده و سرانجام به دق پترگان می ریزد. رود گزخت در بخش زیرکوه جاری بوده طولش ۳۵ کیلومتر ارتفاع سرچشمه ۱۳۰۰ متر ارتفاع ریزشگاه ۶۴۰ متر شیب متوسط ۹/۱ درصد و مسیر کلی شمال خاوری است. سرچشمه آن دامنه شرقی کوه سه پستان بوده و حوضه آبریزآن دق پترگان می باشد. رود تجنود از کوههای آهنگران با تجمیع چشمه سارهای کارستی سرچشمه گرفته در سر شاخه ها دارای جریان اب دایم می باشد. کیفیت آبش بسیار عالیست. این رودخانه پس از عبور از کنار روستای تجنود وطی ۲/۱۳ کیلومتر وارد دشت شاهرخت گردیده و مازاد سیلاب آن به دق پترگان می ریزد. پایین ترین نقطه حوضه این رودخانه در محل اتصال به گزرود ۷۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. شیب کلی رودخانه ۲/۶% می باشد. ابده پایه رود حدود ۶۰ لیتر در ثانیه و روان آب سالیانه آن حدود ۲ میلیون مترمکعب به دق پترگان می ریزد. با احداث سدبر بستر آن می توان از دریاچه آبگیر آن به عنوان یک کانون پرورش ماهی و از آب سرریز آن به عنوان زراعت و دامداری صنعتی استفاده نمود. رودخانه آهنگران در بخش زیرکوه جریان داشته طولش ۶۰ کیلومتر ارافع سرچشمه ۱۸۵۰ متر ریزگشاه حدود ۶۴۰متر با شیب متوسط ۲ درصد است. در طول مسیر روستاهای گمنج، سورند و دزگ را سیراب می کند سرشاخه های فعی این رود از کوههای کازکان، کوه سفید، دو شاخ، چشمه سبز و عرب گریز سرچشمه گرفته ورودهای شوشک، گمنج، دزک و کازکان را تشکیل داده و همگی درجنوب غربی آهنگران با هم یکی شده و سرانجام مازاد سیلاب آن به دق پترگان می ریزد. سرشاخه های اصلی این رودخانه تا آهنگران دارای آب دائم بوده و دبی آن به سی لیتر در ثانیه می رسد و کیفیت آب آن خوب است. رود ملوید در بخش زهان از نوع فصلی ریزابه رود افین در حوضه دق پترگان با طول ۳۰ کیلومتر و ارتفاع سرچشمه ۳۲۰۰ متر ارتفاع ریزشگاه ۱۱۰۰ متر با شیب متوسط ۷/۳ درصد سرچشمه آن دامنه شمالی کوه گریانه می باشد.

کویر دق پترگان ردپای حیوانات ماقبل تاریخ

رد پای حیوانات بزرگ جثه ما قبل تاریخ یکی دیگر از دیدنی های طبیعی و علمی منطقه است.
بررسی‌های باستان شناسی در آبان ماه سال ۱۳۷۶ در یک منطقه کوهستانی واقع در شمال شهرستان بیرجند منجر به کشف این ردپاها شد. جای پاها متعلق به حیوانات بزرگ جثه‌ای است که حدود ۵۰ میلیون سال قبل می زیسته‌اند. منطقه‌ای که این آثار در آن جا کشف شده از نظر ساختار زمین شناسی پوشیده از لایه‌های متعدد رسوبی است که بر اثر حرکات کوه‌زایی در دامنه قرار گرفته است.
بررسی‌ها و تحقیقات اولیه بیان گر آنست که این منطقه در زمان ایجاد ردپاها مکانی پرآب و باتلاقی بوده است و صخره‌های موجود در منطقه دارای درصد بالایی از مواد آلی است.
ردپاها در لایه‌های فوقانی نیز شناسایی شده است، وجود ردپاها در لایه‌های متعدد گویای این مطلب است که این منطقه طی میلیون ها سال به طور پیوسته زیستگاه مناسبی برای این جانوران بوده است.
بنا به اظهار متخصصین زمین شناسی؛ این آثار بر روی واحدهای سنگی رخساره فلیش ایجاد شده و در حدود ۵۰ میلیون سال قدمت دارند. تحلیل های آماری که بر روی ۴۰ ردپا انجام شده است نشان گر وجود یک تناسب و هماهنگی بین تمامی جای پاها است. شکل کلی آن ها به صورت بیضی و اندازه بزرگ ترین جای پا ۲۶× ۴۲ سانتی متر و اندازه کوچک ترین جای پا ۸× ۱۲ سانتی متر است. حرکت جانوران به صورت گروهی و جهت حرکت آن ها در وضعیت فعلی محل از سوی خاور به باختر بوده است. ردپاها بر روی چندین لایه رسوبی مشاهده شده و واضح‌ترین جای پاها بر روی لایه سوم دیده شده است. این لایه‌ بر اثر فرسایش لایه‌های فوقانی به تازگی نمایان شده به همین دلیل جای پاها کاملاً سالم و بدون فرسایش حفظ شده است. ضخامت بیش تر و ماسه‌ای بودن این لایه در زمان تشکیل باعث شده تا بهتر، وزن این جانوران را تحمل نموده و جای پاها از عمق کم تری برخوردار باشد. از سوی دیگر به دلیل در معرض فرسایش بودن این سطح جای پاها فرسوده شده و از وضوح کم تری برخوردار است.
شناخت دقیق نوع و تیره این حیوانات ماقبل تاریخ مستلزم بررسی و مطالعات بیش تر است. ردپاها با توجه به ابعاد آن ممکن است متعلق به تیره‌ای از دایناسورها باشد که در صورت اثبات این نظر آثار فوق از قدمتی بالغ بر ۵۰ میلیون سال برخوردار خواهد بود.

کویر پترگان